Romska muzika, duboko ukorijenjena u identitet romskog naroda, predstavlja jedan od najbogatijih i najuticajnijih muzičkih izraza u Evropi. Iako su Romi narod porijeklom iz sjeverne Indije, vijekovima su živjeli nomadskim načinom života, prenoseći kroz generacije umijeće sviranja i pjevanja koje je oblikovalo muzičke pravce širom kontinenata.
Kao lutajući zabavljači, Romi su u gotovo svakoj regiji u kojoj su se zadržavali ostavljali neizbrisiv trag u muzičkoj kulturi lokalnog stanovništva. Njihova muzika nosi uticaje indijske, grčke, arapske, turske, rumunske, slovenske i zapadnoevropske tradicije. Danas je posebno prisutna i razvijena u istočnoj i jugoistočnoj Evropi, uključujući i prostore bivše Jugoslavije — gdje su Šaban Bajramović i Esma Redžepova ostavili neizbrisiv trag.
Šaban Bajramović – Kralj romske muzike
Priča o Šabanu Bajramoviću zaslužuje da bude ispričana filmskim jezikom. Rođen 16. aprila 1936. godine u Nišu, bio je sin Mahmuta, čistača cipela, i Zuefe, radnice u fabrici duvana. Njegovo djetinjstvo bilo je obilježeno ratom, siromaštvom i ulicom. Prva jasna sjećanja, kako je kasnije govorio, vežu se za oslobođenje Niša i dolazak sovjetske vojske, kada je imao devet godina.
Kao dijete volio je fudbal, ali ga je dječija paraliza spriječila da se ozbiljnije bavi sportom. Završio je samo četiri razreda osnovne škole, a zbog teške materijalne situacije rano je počeo da radi – nosio je ugalj, cijepao drva.
Sa devetnaest godina, iz ljubavi prema svojoj djevojci, dezertirao je iz vojske i za to bio osuđen na tri godine zatvora na Golom otoku. Kada je na sudu rekao: „Ne možete vi mene da osudite koliko ja mogu da izdržim!“, kazna mu je povećana na pet i po godina. Ipak, upravo taj period postao je prekretnica u njegovom životu.
Na Golom otoku osniva zatvorski orkestar koji svira džez, Armstronga, Sinatru, kao i španske i meksičke melodije. Sam je govorio da mu je zatvor bio „životni univerzitet“, mjesto gdje je naučio da svira i komponuje.
Tokom karijere objavio je oko dvadeset albuma i pedesetak singlova, napisao i komponovao oko 700 pjesama. Više od dvadeset godina predvodio je grupu Crna Mamba, sa kojom je obišao pola svijeta. Na poziv Nehrua i Indire Gandi boravio je u Indiji, gdje je proglašen kraljem svjetske romske muzike. Nastupao je i pred Josipom Brozom Titom.
Njegove pjesme — „Đelem, đelem“, „Opa cupa“, „Pena“, „Geljan dade“ — postale su simbol romske kulture Balkana. Bio je samouk, nije znao da čita note, ali je govorio: „Notu imam u srcu.“
Sarađivao je sa istaknutim rediteljima, a pojavio se u filmovima kao što su Anđeo čuvar (1987, Goran Paskaljević), Nedeljni ručak (1982, Milan Jelić) i Ciganska magija (1997, Stole Popov).
Poznato je da je često nastupao bos, govoreći da „noge bolje osjećaju ritam bez okova“.
Iako su njegove pjesme postale hitovi, Šaban je kasnije govorio da žali što nije znao da zaštiti autorska prava:
„Svima sam dozvolio da se mojim pjesmama probijaju u životu, a ja nemam ništa od toga.“
Dragoslav Petrović iz Radio Niša prisjetio se da je Šaban, povodom snimanja pjesme Đelem, đelem za film Skupljači perja, tražio keš unaprijed, odbijajući da potpiše ugovor, čime je izgubio znatnu zaradu.
Preminuo je 8. juna 2008. godine u Nišu. Iako su mu djeca bila rasuta po svijetu, Niš mu je uvijek bio centar univerzuma – tu je živio sa suprugom Milicom, tu mu je bila kuća, tu je i sahranjen.
Esma Redžepova – Kraljica koja je pjevala i darivala
Rođena 8. avgusta 1943. godine u Skoplju, Esma Redžepova bila je kraljica romske muzike, umjetnica čiji se glas smatrao božjim darom. Rasla je u siromašnoj porodici – otac joj je bio čistač cipela, a majka higijeničarka. Potiče iz multikonfesionalne sredine: djed katolički Rom, baka iračka Jevrejka, majka romska muslimanka.
Nakon uloge u školskoj predstavi „Čiča Tomina koliba“, direktor Osnovne škole „Goce Delčev“ odveo je Esmu na audiciju za emisiju „Mikrofon je vaš“ na Radiju Skoplje. Imala je svega 11 godina kada je nastupila i osvojila prvu nagradu na takmičenju za najljepši glas Skoplja. Nedugo zatim, uslijedilo je i priznanje za „Najljepši glas Makedonije“, koje će obilježiti njen životni put. Upravo tada upoznala je svog budućeg mentora, a kasnije i supruga, Steva Teodosievskog, koji je tada radio kao korepetitor na radiju. Esma i Stevo nikada nijesu imali biološku djecu, ali su usvojili čak 47 djece, sve muzičare, koji su je pratili na nastupima.
Glas joj je bio snažan, emotivan i prepoznatljiv. Objavila je više od 60 albuma i 580 pjesama, pjevala na više od 10 jezika i nastupala u preko 70 zemalja. Njena najpoznatija pjesma, Čaje šukarije, postala je njen zaštitni znak.
Održala je preko 9.000 koncerata, širom Jugoslavije, Sovjetskog Saveza, Indije, SAD-a, Australije i Kanade. Posebno značajni bili su njeni nastupi na međunarodnim događajima, uključujući Prvi samit nesvrstanih u Beogradu 1961. godine. Tokom posjete Indiji 1976. godine, Esma je i zvanično proglašena kraljicom romske muzike.
Pored umjetnosti, Esma je bila i izuzetna humanitarka. Kao dijete koje je primilo pomoć Crvenog krsta, sebi je obećala da će, ako ikada može, pomagati drugima. To obećanje ispunjavala je cijelog života – pomaganje djeci i siromašnima bilo joj je važnije od slave.
Zbog svog humanitarnog rada, dvaput je bila nominovana za Nobelovu nagradu za mir i bila je UNESCO-ova ambasadorka. Nosila je tradicionalnu romsku nošnju, govorila otvoreno protiv diskriminacije i učestvovala na brojnim konferencijama o pravima manjina.
U svom domu u Skoplju osnovala je Dom humanosti i muzike Esma i Stevo Teodosievski.
Preminula je 11. decembra 2016. godine u Skoplju.
Šaban i Esma nijesu bili samo umjetnici – oni su bili ambasadori jedne kulture. Kroz svoj rad nijesu samo oblikovali, već i očuvali bogatu romsku muzičku tradiciju. Njihov doprinos nije samo umjetnički, već i kulturni, društveni i istorijski.
Oboje su predstavljali glas naroda koji je često bio marginalizovan, ali kroz muziku – slavljen, voljen i poštovan.
Danas, zahvaljujući njihovom nasljeđu, romska muzika ima zasluženo mjesto u svjetskoj muzičkoj kulturi. Njihove pjesme i dalje se izvode, reinterpretiraju i žive. A inspiracija koju su ostavili traje — u svakom novom romskom glasu koji odluči da pjeva.
